Bij Collectie Overijssel helpen we veel mensen met het doen van allerlei soorten archiefonderzoek: van stamboom- en huizenonderzoek, tot onderzoek naar adoptie- of oorlogsarchieven. Maar toen artistic researcher Sigrid Schmeisser zich meldde bij de studiezaal met het verzoek om archieven over vuilstortplaatsen in te zien, keken we toch wat vreemd op. We interviewden haar om meer te weten te komen over haar zoektocht naar afval in de archieven.
Tijdens haar tweede master Geo-Design aan de Design Academy Eindhoven besloot Sigrid een project op te starten over de erfenis van stortplaatsen in Europa. Ze besloot haar zoektocht dichtbij huis te beginnen, bij de voormalige vuilstortplaats in Nuenen. “Inmiddels kun je hier recreëren en golfen op een 50 meter hoge berg. Dat fascineerde me. Recreëren boven op het vuilnis, alsof de vuilstortplaats er nooit is geweest”.
Terug naar de jaren 90
Sigrid besloot om een onderzoeksproject te starten, om alle voormalige vuilstortplaatsen in het hele land in kaart te brengen. Sigrid: “In de jaren ’90 onderzocht het NAVOS-project (nazorg voormalige stortplaatsen) locaties op lokale schaal per provincie. Ze vroegen zelfs aan omwonenden of ze geruchten hadden gehoord of iets hadden gezien. Deze documenten zijn deels niet meer toegankelijk, of moeilijk te vinden. Ik waardeer het dan ook dat de archieven van de provincies Overijssel en Groningen deze documenten nog steeds via hun archieven openbaar maken.”
Een nieuwe bestemming
Vele stortplaatsen hebben inmiddels een heel andere functie. “Sommige zijn slechts gedempte greppels of groene ruimtes in dichtbebouwde stedelijke centra, terwijl andere worden vergeten tussen velden aan de rand of veranderen in volledige recreatieparken met golf- of skipistes erop. Ook hebben deze plekken soms een lange voorgeschiedenis als voormalige zandafgraving of afval ‘dumpplek’ voor puin uit de Tweede Wereldoorlog.”
Hoewel sommige stortplaatsen daardoor welvarend en natuurlijk lijken, herinneren veel lokale bewoners zich misschien nog steeds het giftige schandaal in Lekkerkerk in 1980. Sigrid: “Daar was een hele nieuwbouwwijk gerealiseerd op sterk verontreinigde grond: naast gemeentelijk afval werd hier namelijk ook illegaal chemisch afval gedumpt. Dit heeft de grondwaterleiding aangetast, waardoor deze uiteindelijk ook barstte.” Desalniettemin leidde dit beruchte incident tot een heroverweging van afvalstromen en strengere regelgeving om de natuur te beschermen.
In het archief
Om meer te leren over de stortplaatsen, hun oorsprong en hun bestemming, raadpleegde Sigrid privé-, provinciale en openbare archieven, haalde documenten op bij Omgevingsdiensten om de lokale stortplaatsonderzoeken in het hele land opnieuw te reconstrueren. Haar zoektocht bracht haar ook bij Collectie Overijssel. Hier vond ze onder meer zeer gedetailleerde kaarten, foto’s van saneringswerkzaamheden en uitgebreide documentatie. “Dat gaf mij niet alleen een beeld van vuilstortplaatsen in de regio, maar ook van hoe hierover werd gedocumenteerd in die tijd”, vertelt ze. “Zo vond ik ook bibliotheekkaarten, waaraan ik kon zien hoe deze documenten vroeger werden uitgeleend.”
Kunst en toekomst
Met al deze gegevens maakt Sigrid een compleet overzicht van (voormalige) vuilstortplaatsen in Nederland. Daarnaast verzamelt ze monsters uit de bodem van deze vuilstortplaatsen. Haar doel? Een kunstinstallatie maken die laat zien hoe we nu en in het verleden met afvalstromen omgaan en hoe natuur en recreatie hun weg (terug) vinden naar voormalige vuilstortplaatsen. “Met dit project creëer ik een landelijk archief en een kaart van stortplaatsen, inclusief de bodems. Het resultaat zal een tentoonstelling zijn in het Wereld Bodemmuseum in Wageningen, waarin de atlas voor het eerst wordt getoond. In 2027 zal deze verder door een paar provincies reizen.”
Wil je ook een verhaal delen?
Sigrid is op zoek naar iedereen die zich verhalen herinnert over afval en voormalige stortplaatsen in Overijssel. Neem contact met haar op: hi@sigridschmeisser.com
Lees hier meer over haar werk.
