Tijdens zijn fellowship bij Collectie Overijssel dook onderzoeker Hedzer Uulders in een bijzondere collectie oude boeken uit het voormalige Gemeentearchief Zwolle. Wat begon als een inventarisatie, groeide uit tot de herontdekking van een complete historische stadsbibliotheek.
Fellowship
Een jaar lang boog fellow Hedzer Uulders zich over een bijzonder deel van het archief. “Collectie Overijssel beheert een collectie van ongeveer zestig bijzondere, kostbare boeken uit de vijftiende en zestiende eeuw. Die zijn grotendeels onbekend bij het brede publiek, terwijl ze juist meer aandacht verdienen. Maar om ze digitaal beschikbaar te kunnen stellen, moet je eerst goed weten wat je in handen hebt. Dat mocht ik onderzoeken tijdens mijn fellowship. Daarbij stuitte ik eigenlijk heel onverwacht op een veel groter geheel.”, vertelt Uulders.
Wat hem vooral verraste, was de omvang van wat hij aantrof. “Ik had van tevoren niet verwacht dat dit onderzoek zoveel nieuwe inzichten zou opleveren. Dat er zelfs een complete historische stadsbibliotheek uit een periode van vier eeuwen, van circa 1400 tot 1800, naar voren zou komen, had ik al helemaal niet voorzien. Je gaat er toch vanuit dat veel al bekend is. Bovendien was het beeld dat Zwolle op boekengebied in die periode niet veel voorstelde. Maar als je verder kijkt, dan blijkt er soms ineens veel meer te ontdekken. Dat is waar je als onderzoeker op hoopt, maar dat het zo groot zou zijn, overtrof echt mijn verwachtingen.”
Tijdens het onderzoek werd duidelijk dat de collectie uit twee delen bestaat. “Het oudste deel bestaat uit zestig boeken uit ongeveer 1400 tot 1600, waar mijn onderzoek mee begon. Maar al snel ontdekten we dat er ook een veel groter, jonger deel is: honderden boeken uit de periode 1600 tot 1800. Die twee delen waren in het verleden uit elkaar gehaald, omdat de focus vooral lag op de oudste werken. Daardoor was het grotere geheel uit beeld verdwenen. Door ze nu weer samen te voegen, brengen we de historische boekencollectie van Zwolle weer in beeld.”
Online beschikbaar
Inmiddels is het oudste deel van de collectie online in te zien. “In de inventaris geef ik uitleg over de achtergrond van de collectie en hoe deze is opgebouwd. Vervolgens zijn per boek de belangrijkste kenmerken opgenomen, zoals titel, datering, drukker en plaats van ontstaan. Ook verwijs ik naar internationale databases, zodat je kunt zien waar vergelijkbare exemplaren zich bevinden. Daarnaast worden bijzonderheden vermeld, zoals aantekeningen van vroegere eigenaren. En misschien wel het belangrijkste: alle boeken zijn volledig gedigitaliseerd. Daardoor kan iedereen ze nu altijd en overal bekijken en bestuderen.”
Het jongere deel van de collectie, dat uit meer dan zeshonderd werken bestaat, moet nog verder worden onderzocht. “Die boeken zijn nog niet stuk voor stuk beschreven, dat is een omvangrijke klus. Het belangrijkste is dat we nu weten dat beide delen bij elkaar horen. Daarmee is deze Zwolse collectie weer als geheel zichtbaar en beschikbaar.”
Zwols erfgoed
Volgens Uulders is deze herontdekking van grote betekenis voor de stad. “Tot nu toe leek het alsof Zwolle na de middeleeuwen nauwelijks nog een rol speelde op boekengebied. Vooral over de rol van het stadsbestuur was weinig bekend. Omdat Zwolle geen openbare stadsbibliotheek had zoals Deventer, ontstond het beeld dat er weinig interesse was in boeken. Maar mijn onderzoek laat iets heel anders zien. Het stadsbestuur kocht al vanaf de vijftiende eeuw boeken aan en bleef dat eeuwenlang doen. Veel van die boeken zijn bovendien nog steeds in Zwolle aanwezig. Dat maakt dit tot een bijzonder en waardevol stuk erfgoed waar de stad trots op kan zijn.”
Lezing in de Grote Kerk
Op 29 mei presenteerde Hedzer Uulders zijn bevindingen in de Grote Kerk in Zwolle. Die locatie was niet toevallig gekozen. “In mijn zoektocht door het stadsarchief kwam ik ook nieuwe informatie tegen over de middeleeuwse bibliotheek in de Grote of Michaelskerk, de zogenaamde librije. Dat is eigenlijk de oudste vorm van een stadsbibliotheek. Daar was tot nu toe weinig over bekend en daar vertelde ik tijdens de lezing uiteraard meer over. Daarom was het natuurlijk extra bijzonder dat die lezing juist in de Grote Kerk plaatsvond.”
