Welke gevangenissen waren er in Overijssel?
In de 18de eeuw was er één gevangenis in Overijssel: het provinciaal tuchthuis in Zwolle. Andere plaatsen hadden vaak wel een plek waar verdachten kort konden verblijven. In de 19de eeuw is het gevangenissysteem een paar keer flink veranderd. Hieruit ontstond de indeling van gevangenen in verschillende inrichtingen.
Huis van Bewaring
Hier zaten verdachten vast voordat ze voor de rechter kwamen. Ook zaten er personen die een lichte straf hadden en na enkele dagen weer in vrijheid werden gesteld. In plaatsen waar een Huis van Bewaring was gevestigd, bestond ook vaak een Kantongerecht. Kantongerechten waren lokale rechtbanken die over kleinere zaken mochten beslissen. Dit is waarom Huizen van Bewaring soms kantonnale gevangenissen werden genoemd. De Huizen van Bewaring zijn eind 19de eeuw overal gesloten, behalve in Almelo en Zwolle.
Strafgevangenis
Hier zaten mensen die door de rechter waren veroordeeld tot een (langere) gevangenisstraf. Almelo en Zwolle hadden als enige een strafgevangenis. Dat komt omdat hier ook de arrondissementsrechtbanken stonden. Deze rechtbanken besloten over zaken van grotere orde. Let op: Almelo had tussen 1930 en 1955 tijdelijk geen strafgevangenis.
Andere inrichtingen
In de 19e en begin 20ste eeuw bestonden ook nog andere inrichtingen:
- Provoosthuis: hier zaten militaire gevangenen.
- Passantenhuizen: hier zaten gevangenen die op doortocht waren naar andere plekken.
- Huizen van Arrest: hier zaten personen in voorlopige hechtenis.
- Huizen van Justitie: hier zaten personen die in hoger beroep gingen.
- Rijkswerkinrichtingen: hier werden gevangenen door het Rijk tewerkgesteld.
- Rijksasyls voor psychopaten: voorloper van de tbs-kliniek.
Voor een uitgebreid historisch overzicht, lees de inleiding van archief 0127.
Hoe vind ik een gevangene?
Hoe vind ik een gevangene in Zwolle of Almelo?
Was de persoon gedetineerd in Almelo of Zwolle? De gevangenis in deze plaatsen had meerdere afdelingen.
- Zoek de rubriek ‘Ingangen op alle afdelingen’ op. Dit zijn alfabetische indexen.
Voor Zwolle is dit rubriek 11.3.2.6.1.
Voor Almelo is dit rubriek 1.3.2.1. - Zoek de index op die de juiste datum bevat. Is het stuk ouder dan 110 jaar? Dan kun je het door ons laten scannen. Zo niet, kun je het aanvragen ter inzage in de studiezaal.
- Zoek in de index de achternaam op van de persoon die je zoekt. Achter de naam staat een verwijzing naar een afdelingscategorie en een persoonlijk volgnummer. Bijvoorbeeld: B 166.
Met deze verwijzing kun je het juiste bevolkingsregister vinden in de rubrieken ‘Bevolkingsregisters aparte afdelingen’.
Hoe vind ik een gevangene in de rest van Overijssel?
Veel plekken in Overijssel hadden een eigen Huis van Bewaring. Hier zaten verdachten die nog wachtten op hun rechtszaak of die een korte straf hadden gekregen.
Let op: sommige verdachten uit het Huis van Bewaring werden na veroordeling doorgestuurd naar de strafgevangenis in Zwolle of Almelo om een langere straf uit te zitten. Je vindt hun naam dan terug in de bevolkingsregisters van gevangenen van beide oorden.
Zo kun je de bevolkingsregisters van de Huizen van Bewaring vinden:
- Zoek in de inventaris van toegang 0127 de juiste plek op.
- Klik vervolgens op ‘Archief van de cipier’. Hierin zitten de ‘Bevolkings- en signalementsregisters’ van de gevangenen. Is het stuk ouder dan 110 jaar? Dan kun je het door ons laten scannen. Zo niet, kun je het aanvragen ter inzage in de studiezaal.
Menno van Coehoornsingel 19: Huis van bewaring, uit het zuidoosten (vervaardiger: J.P. de Koning).
Verder zoeken
Naast toegang 0127 zijn er twee aparte archieven van de Huizen van Bewaring in Zwolle en Almelo. Deze archieven bevatten vooral bestuurlijke administratie. Maar in sommige inventarisnummers komen ook namen van gevangenen voor. Neem deze archieven dus mee in je onderzoek.
0127.1 Huis van Bewaring te Almelo, 1902-1987
0127.2 Huis van Bewaring te Zwolle, 1935-1950
Zoek je informatie over een vonnis of rechtszaak? Kijk dan in de zoekwijzer Rechtbanken Overijssel 1811-1989
Archieven van andere inrichtingen in Overijssel:
- Kolonie Ommerschans. Het archief van deze rijkswerkinrichting bevindt zich bij het Drents Archief.
- ‘Rijksasyl voor psychopaten’, later tbr-inrichting Veldzicht te Avereest. Collectie Overijssel beheert het archief van 1933 t/m 1945. Dit archief is beperkt openbaar. Neem voor meer informatie contact met ons op.
- Kamp Erika. Tijdens de oorlog was dit een strafkamp. Het archief ligt grotendeels bij het NIOD.
- Kampen voor politiek delinquenten. Deze werden na de bevrijding opgericht in Beugelen te Staphorst, het Acaciaplein te Almelo en de Eeze te Steenwijk. Alleen van het kamp te Beugelen is archief getraceerd (1947-1950).
